Một bài viết rất hay nhưng bị nhiều người dưới phần bình luận chỉ trích là lo hão và thiếu viễn kiến về tiềm năng cải hóa rộng lớn của AI.

Là người học kinh tế, tôi luôn băn khoăn về sự thiển cận của các học thuyết kinh tế cổ điển và tân cổ điển. Những học thuyết này ra đời trong bối cảnh nền sản xuất phát triển ở trình độ thấp, vì vậy tăng năng suất và tăng trưởng GDP là nỗi ám ảnh kinh niên của các học thuyết kinh tế kiểu này. Các mô hình kinh tế vĩ mô đều hướng tới tìm ra điểm tối ưu về tiết kiệm và đầu tư trong đó tiêu dùng của nền kinh tế được tối đa hóa, tiêu biểu có thể kể đến quy tắc vàng của Solow.

Tuy nhiên, mối liên hệ giữa tăng năng suất và tăng phúc lợi (được đo bằng khả năng tiêu dùng gia tăng) chỉ có giới hạn của nó. Hồi bé chỉ Tết đến bạn mới được nhìn thấy cái đùi gà nên được ăn thịt gà là một trải nghiệm gần như thiêng liêng, lúc lớn lên ngày nào tuần nào đều muốn là ăn được gà thì một con gà lai chọi tươm mỡ trên mâm cơm mồng 1 Tết chỉ khiến cho bạn thấy chán ngán đến tận cùng. Tuy nhiên, con người lại là một sinh vật ngu ngốc phi lý trí, luôn tưởng rằng có nhiều hơn nghĩa là tốt hơn, đa dạng lựa chọn nghĩa là tự do. Như cuốn Paradox of choice của Barry Schwartz đã chỉ ra, sự thật không hề như vậy. Bạn có càng nhiều lựa chọn, khả năng tính toán và tìm ra một phương án tối ưu càng giảm vì bộ não bị quá tải. Bạn dễ rơi vào tâm lý “con rô cũng tiếc, con diếc cũng muốn”, và như các cụ thường nói thì “lắm mối tối nằm không”.

Các học thuyết kinh tế phổ biến hiện nay, với xu hướng giả định đơn giản hóa thái quá của chúng, khiến người ta lầm tưởng là bàn tay vô hình tự biết cách để sắp xếp sao cho ổn thỏa, với hình ảnh biểu tượng là điểm cân bằng của thị trường nơi đường cung và đường cầu giao nhau. Từ hồi mới học kinh tế tôi đã băn khoăn là “làm thế đ’ nào để biết được điểm cân bằng ở đâu”? Tôi băn khoăn mãi cho đến tận khi ra trường rất lâu, để rồi nhận ra là chả có điểm cân bằng nào hết. Mỗi nhà sản xuất không có cách nào để biết được là sản xuất bao nhiêu sản phẩm là tối ưu. Hàng tỷ nhà sản xuất trong nền kinh tế đều bị rơi vào thế lưỡng nan của người tù, đều không biết là đối thủ của mình sẽ sản xuất bao nhiêu, người tiêu dùng mà mình nhắm đến có thể hấp thụ được bao nhiêu hàng hóa dịch vụ. Cho nên chiến lược là đáng 1 phần thì sản xuất 10 phần, bán được 2 phần hòa vốn là đủ lực để sản xuất tiếp mùa mới, còn lại 8 phần thì vứt, kệ mẹ hàng hóa đi đâu về đâu. Sản xuất thừa còn hơn là sản xuất thiếu, vì vậy xin các bác hãy tắt ngay mấy bài cảm thán là bà con trồng hoa sao năm nào cũng trồng lắm thế để rồi cuối chiều 30 ế ẩm đập bỏ thật là lãng phí. Nông dân nào thử trồng tém lại xem, hàng xóm rất vui lòng trồng nhiều thêm để cắn thị trường của bác.

Hoặc nói đâu xa, nhân dân Việt Nam ta cái hồi còn đói khổ rất sung sướng được dùng hàng bãi của Nhật Âu Mỹ thải về, ngạc nhiên không hiểu sao đồ mới thế tốt thế mà bên đó lại vứt đi, trong khi ở ta thì một cái cối đá xài ba đời hẵng còn tính là mới. Sự thật là các thị trường Âu Mỹ bấy giờ đã đạt trạng thái tương đối bão hòa về tiêu dùng, và những nước thế giới thứ hai, thứ ba như chúng ta trở thành bãi rác hàng tiêu dùng tiện lợi, giúp dọn bớt khoảng không cho các nhà sản xuất ở Nhật Âu Mỹ tung ra các dòng sản phẩm mới mà người tiêu dùng sở tại vẫn hấp thụ được. Nhưng khi nền kinh tế thế giới ngày càng hội nhập và tăng năng suất càng lan rộng ra cả các nước nghèo hơn, sự thừa mứa của hàng hóa và quá tải về tiêu dùng càng rõ rệt. Các bác có thể thấy trong mấy năm trở lại đây, một nước mới lóp ngóp ngoi lên thế giới thứ hai như Việt Nam mà thật sự người dân chả thiếu cái gì, dù là áo quần giày dép cho đến ti vi tủ lạnh máy giặt iPhone. Theo thiển ý của tôi, năng lực sản xuất của con người đã vượt quá khả năng tiêu thụ của toàn bộ nhân loại từ lâu rồi, chỉ là do xung đột về lợi ích giữa các nhà sản xuất, các quốc gia mới dẫn đến các rào cản về phân bổ nguồn lực mà vì thế mỗi nhân dân Trái Đất chưa được chia đều 1 iPhone, 1 iPad, 1 máy hút bụi Roomba và 20 bộ đồ Zara Uniqlo Mango…. để dùng mà thôi.

Đó là lý do tại sao tôi cảm thấy việc áp dụng AI vào cải thiện năng suất là một viễn cảnh chả có gì đáng phấn khích, đấy là còn chưa kể đúng như anh Vĩnh nói trong bài, vì tình trạng nước chảy chỗ trũng nên AI sẽ cải thiện năng suất lớn nhất ở những khu vực không đem lại mấy lợi ích cho toàn bộ xã hội nói chung, cho những con người lao động cùng đinh, mà chỉ làm đầy túi những người vốn sẵn đã giàu nhất và chả cần tài sản tăng gấp 2 gấp 3 thêm làm gì như Elon Musk hay Jensen Huang. Năng lực tính toán khổng lồ của AI cần được vận dụng để giải quyết những bài toán thật sự vĩ đại, chẳng hạn như cần thiết kế một xã hội mới nơi mọi người được làm những công việc phù hợp với năng lực và khuynh hướng của mình, hoặc tính toán ra lượng tiêu dùng thực sự tối ưu để con người thực sự hạnh phúc và viên mãn chứ không bị biến thành những con bò bị các nhà sản xuất dắt mũi vào một hành trình Buy Now tự hủy bất tận. Tôi luôn nghĩ AI sẽ rất tuyệt nếu được áp dụng cho hoạt động kế hoạch hóa tập trung để giảm thiểu lãng phí của nền kinh tế. Nhưng để ứng dụng AI ở tầm cấp đó thì cần một siêu nhà nước quyền năng và cần sự đoàn kết và quy mô ở tầm toàn Trái Đất kia.

Trong cuốn 21 bài học cho thế kỷ 21, Harari đã nhắc lại một câu rất hay trong Kinh Thánh, đó là “con người ta thì có thân thể”. Con người, bất chấp những tiến bộ công nghệ gần như siêu thực hiện nay, vẫn chỉ là máu là thịt là xương là da. Chị Harari rất đúng khi mỉa mai rằng các công ty thời nay chỉ coi mỗi con người là một bàn tay biết gõ bàn phím cùng đôi mắt lướt màn hình nối trực tiếp với tấm thẻ tín dụng. Nhưng con người cần nhiều hơn tiêu dùng, con người cần được lao động, cần lý tưởng sống, cần thấy mình là một phần của một tự sự vĩ đại hơn, cần được cảm nhận hơi ấm của giao tiếp thể lý, cần thấy mình có ích cho cộng đồng… Chỉ khi nào một học thuyết kinh tế thực sự nhìn nhận con người như một sinh thể hoàn chỉnh, nó mới có hy vọng tìm ra điều gì đó có ý nghĩa cho nhân loại, còn không thì dù được trợ lực bởi AI hay bất cứ công nghệ nào bá đạo hơn, nó chỉ mãi mãi là một phương tiện để chở nền văn minh chóng lao xuống bờ vực sụp đổ hơn mà thôi.

https://www.facebook.com/share/14aBBFXvJhU/?mibextid=wwXIfr