Bằng cấp trở nên vô dụng trong thời đại AI, và sự thừa thãi của việc học: Ý nghĩa thật sự của việc học là gì?
******
AI làm rẻ hóa kết quả. Nhưng nó không làm rẻ hóa quá trình trở thành một con người giỏi hơn.
Đó là lý do câu chuyện bằng cấp và việc học hôm nay gây nhiều hoang mang. Một người bán quần áo hay rửa xe cũng có thể hỏi AI và nhận được câu trả lời mà trước đây chỉ có trong sách chuyên khảo. Nếu chỉ nhìn vào sản phẩm cuối — một đoạn code, một bản phân tích, một bài viết — thì khoảng cách giữa người được đào tạo bài bản và người không học dường như bị thu hẹp.
Nhưng điều quan trọng chưa bao giờ nằm ở sản phẩm cuối. Nó nằm ở cái gọi là learning curve — đường cong học tập.
Learning curve không phải là chuyện học thuộc kiến thức. Nó là quá trình não bộ và con người bạn bị tái cấu trúc.
Lấy ví dụ đơn giản: học lái xe. Bạn có thể xem một trăm video hướng dẫn, thậm chí AI có thể mô tả hoàn hảo từng thao tác. Nhưng lần đầu ngồi sau vô lăng, tay bạn run, chân bạn lúng túng, đầu óc bạn quá tải. Sau hàng chục giờ luyện tập, cơ thể bắt đầu tự động hóa: mắt quét đường, tay đánh lái, chân điều tiết ga phanh mà không cần nghĩ. Con người bạn đã thay đổi. Bạn không chỉ “biết” lái xe — bạn đã trở thành người lái được xe.
Học lập trình cũng vậy. Một người dùng AI có thể tạo ra một đoạn code chạy được. Nhưng người đi qua learning curve của lập trình sẽ hình thành trực giác: biết chia nhỏ vấn đề, dự đoán lỗi, thiết kế hệ thống. Sự khác biệt không nằm ở đoạn code hôm nay, mà ở khả năng giải quyết những vấn đề chưa từng gặp vào ngày mai.
Hay như học piano. AI có thể chơi một bản nhạc hoàn hảo. Nhưng người học piano phải trải qua hàng nghìn giờ luyện ngón, sửa từng lỗi nhỏ, rèn khả năng tập trung và cảm âm. Sản phẩm cuối có thể giống nhau với người nghe bình thường. Nhưng chỉ một bên trải qua quá trình biến đổi nội tại.
Đó chính là giá trị thật của việc học: biến đổi con người.
Bằng cấp trước đây có giá trị vì nó là tín hiệu rằng một người đã đi hết một learning curve khó. Nhưng khi AI cho phép nhiều người “đi tắt” để đạt kết quả mà không cần quá trình, giá trị của bằng cấp bị đặt dấu hỏi. Không phải vì học trở nên vô dụng, mà vì tấm bằng không còn đảm bảo rằng sự biến đổi thực sự đã xảy ra.
AI tạo ra một sự phân hóa rõ rệt. Một nhóm dùng AI để né learning curve: họ đạt kết quả nhanh nhưng năng lực nền không tăng, ngày càng phụ thuộc vào công cụ. Nhóm còn lại dùng AI để tăng tốc learning curve: hỏi sâu hơn, thử nghiệm nhanh hơn, hiểu bản chất vấn đề. Khoảng cách giữa hai nhóm này sẽ ngày càng lớn.
Trong thế kỷ trước, giáo dục chủ yếu chuẩn bị cho một nghề ổn định. Trong thế kỷ này, giá trị cốt lõi của giáo dục là xây dựng khả năng liên tục leo lên những learning curve mới. Không phải biết một kỹ năng cụ thể, mà là có năng lực học kỹ năng mới nhanh và bền.
Vì thế, câu hỏi không còn là “AI có thay thế việc học không”. Câu hỏi đúng hơn là: bạn dùng AI để trốn tránh quá trình trở thành một con người giỏi hơn, hay dùng nó như một công cụ để đẩy nhanh quá trình đó.
AI có thể cho bạn câu trả lời. Nhưng chỉ learning curve mới cho bạn năng lực.
Fun,
Dr.
https://www.facebook.com/share/p/1hiBqSNjpP/?mibextid=wwXIfr