Một nghiên cứu tại Đại học Virginia công bố năm 2014 để lại kết quả khiến các nhà khoa học phải đọc lại nhiều lần. Khi đặt người tham gia trong một căn phòng trống, không điện thoại, không sách báo, chỉ ngồi một mình với suy nghĩ của chính mình trong mười lăm phút, sáu mươi bảy phần trăm đàn ông và một phần tư phụ nữ đã chọn tự giật điện vào bản thân để có gì đó làm, thay vì đối diện với im lặng.
Điện giật đau. Im lặng không đau. Nhưng có những loại đau không nằm ở da thịt.
Người La Mã cổ có một từ riêng cho trạng thái không làm gì mà không nhàm chán: otium. Đó là khoảng thời gian được coi là cao quý nhất trong đời một quý tộc, bởi chỉ khi không bị công việc cuốn đi, con người mới gặp được chính mình. Các triết gia Khắc kỷ xem khả năng ngồi một mình mà không bất an là dấu hiệu của một tâm hồn giàu có bậc nhất. Giàu không phải vì có nhiều, mà vì không cần thêm.
Hai ngàn năm sau, khảo sát hành vi di động cho thấy trung bình một người chạm vào điện thoại hơn hai nghìn lần mỗi ngày. Khoảng ba đến bốn giây một lần trong lúc thức. Điện thoại không chỉ là công cụ, nó là lối thoát. Thoát khỏi cái gì thì mỗi người tự biết.
Đức Phật gọi trạng thái tâm trí không yên đó là con khỉ chuyền cành. Khỉ không ngồi yên bao giờ. Hễ thấy cành này thì muốn chuyền sang cành khác, thấy quả này thì muốn với quả khác. Tâm trí con người được cấu tạo đúng như vậy, chỉ khác là bây giờ có quá nhiều cành, và mỗi cành đều lấp lánh đèn.
Nhưng có một điều kỳ lạ mà các thiền sư đã biết từ lâu và khoa học thần kinh mới xác nhận gần đây. Khi một người ngồi yên đủ lâu với sự bất an của chính mình, sự bất an ấy tự rã ra. Nghiên cứu của Judson Brewer về chánh niệm cho thấy sau vài tuần thực hành đều đặn, mạng lưới mặc định của não bộ – phần chịu trách nhiệm cho những dòng suy nghĩ miên man và lo lắng – giảm hoạt động rõ rệt. Người ta không bớt suy nghĩ. Người ta chỉ bớt bị suy nghĩ kéo đi.
Pascal, cách đây gần bốn trăm năm, đã viết một câu gây ám ảnh: mọi bất hạnh của con người đều đến từ một việc duy nhất, là không biết ngồi yên một mình trong phòng. Ông viết câu đó trước khi có tivi, trước khi có internet, trước khi có thứ gì trong túi kêu tít liên tục. Ông viết câu đó vào cái thời mà giải trí lớn nhất của một buổi tối là nhìn lửa trong lò.
Nếu Pascal nói vậy về thời của ông, thì thời này ông sẽ nói gì.
Một đứa trẻ ba tuổi có thể ngồi nhìn một đàn kiến mười lăm phút không chán. Người lớn không chịu nổi đèn đỏ ba mươi giây mà không rút điện thoại. Đâu đó trên đường từ ba tuổi đến ba mươi tuổi, khả năng ở với hiện tại đã rơi rớt lại dọc đường. Không phải vì tuổi, mà vì đã học được rằng có chỗ khác luôn hấp dẫn hơn chỗ đang đứng.
Im lặng không phải là sự thiếu vắng âm thanh. Im lặng là sự có mặt của chính mình.
Và thứ đó, hóa ra, lại là thứ đắt nhất mà người hiện đại đang không mua nổi.