Paul Graham (đồng sáng lập Y Combinator và là tác giả của những suy ngẫm nổi tiếng về khởi nghiệp, sáng tạo và tư duy công nghệ) có một bài tiểu luận kinh điển năm 2004 mang tên “How to Make Wealth” (Cách thức làm giàu) – bản thiết kế đầy lạc quan về việc tạo ra giá trị qua phần mềm và công nghệ. Nhưng khi ném những nguyên lý ấy vào nền kinh tế sự chú ý, bức tranh sáng sủa lập tức biến dạng.
Bởi vì thứ đang được “tạo ra” ở đây không phải giá trị. Nó gần với khai thác hơn: khai thác tâm trí con người, thứ tài nguyên mà không ai nghĩ cần bảo vệ cho đến khi nó đã cạn.
I.
Mọi nền kinh tế đều vận hành trên một bản vị. Thời xưa là vàng. Bây giờ là sự chú ý.
Khi thừa nhận sự chú ý là tài sản, ta mặc nhiên coi bộ não của kẻ khác là mỏ quặng. Tất nhiên không ai gọi thẳng như vậy. Họ gọi nó là “kết nối” hay “cộng đồng”. Nhưng logic bên dưới thì giống nhau: chiếm đóng thời gian thực của một người, giữ mắt họ dán vào màn hình đủ lâu, rồi bán dữ liệu ấy cho nhà quảng cáo. Đế quốc xưa cần quân đội. Đế quốc nay chỉ cần một thuật toán và một giao diện được thiết kế để người dùng không thể rời đi.
Những gì khán giả tưởng là sự gắn kết, thực chất là bẫy kỹ thuật số đã được mài sắc qua hàng triệu vòng thử nghiệm A/B.
II.
Paul Graham dạy rằng cách để giàu là tạo ra thứ người khác muốn. Nghe thì hợp lý. Nhưng hãy hỏi ngược: con người có thực sự muốn xem video ngắn ba tiếng mỗi ngày không?
Không ai lên kế hoạch cho điều đó. Không đứa trẻ nào mơ lớn lên để lướt màn hình đến mờ mắt. Đó không phải nhu cầu, đó là hijack sinh học. Các nền tảng không phục vụ khát vọng; họ khai thác điểm yếu tâm lý. Gieo nỗi sợ bị bỏ lỡ, kích phẫn nộ, phân phối từng liều dopamine rẻ tiền – vì bản năng nguyên thuỷ phản ứng mạnh nhất với những thứ đó.
Câu nói “làm ra thứ người khác muốn” vốn mang tinh thần phụng sự. Giờ nó đồng nghĩa với bào chế một loại ma tuý số mà nạn nhân còn cảm ơn kẻ bán.
III.
Nền kinh tế sự chú ý có một thứ mà mọi đế chế trong lịch sử đều thèm khát: khả năng đo lường tuyệt đối. Lượt xem, thời gian giữ chân, tỷ lệ nhấp, tất cả được tính đến từng số thập phân. Kết hợp với đòn bẩy thuật toán có chi phí cận biên gần bằng không, ta có một cỗ máy nhân bản quyền lực chưa từng tồn tại.
Nhưng đo lường ở đây phục vụ giám sát, không phải thấu hiểu. Tỷ lệ giữ chân thực chất là máy đo mức độ con mồi đang mắc câu sâu đến đâu. Còn thuật toán, thứ mà người sáng tạo nội dung tưởng là đòn bẩy phục vụ mình, thực ra vận hành theo chiều ngược lại. Bạn là công nhân không lương cho nó. Nó cho bạn ảo giác về quyền lực khi tiếp cận hàng triệu người, nhưng có thể bóp nghẹt sự phân phối về con số không bất cứ lúc nào bạn ngừng cung cấp thức ăn.
Một hệ thống vừa bóc lột lao động, vừa khiến kẻ bị bóc lột biết ơn – khó tìm được mô hình nào hiệu quả hơn thế.
IV.
Paul Graham từng phân biệt giữa trò chơi tổng bằng không và trò chơi tổng dương. Tạo ra của cải thực sự, theo ông, là làm chiếc bánh to ra. Nhưng nền kinh tế sự chú ý vận hành trên một ràng buộc không ai gỡ nổi: mỗi người chỉ có hai mươi bốn giờ một ngày.
Sự ra đời của video ngắn hay livestream không tạo thêm thời gian. Chúng chỉ là những mũi tiêm được thiết kế sắc hơn, len vào từng khe hở nhỏ nhất: lúc chờ đèn đỏ, lúc đi vệ sinh, ba phút trước khi nhắm mắt. Cái mà xã hội gọi là “tăng trưởng” thực chất là xâm thực vào giấc ngủ và khả năng suy nghĩ sâu của cả một thế hệ, rồi ghi nó vào báo cáo tài chính.
Lợi nhuận của nền tảng, nói cho cùng, là khoản vay từ sức khoẻ tinh thần tập thể mà không ai ký hợp đồng.
V.
Có một điểm tương đồng giữa người sáng tạo nội dung và nhà sáng lập startup mà Paul Graham ca ngợi: cả hai đều nén nỗ lực của bốn mươi năm vào vài năm ngắn ngủi. Nhưng khi kiệt sức, nhà sáng lập còn công ty, còn cổ phần. Người sáng tạo nội dung kiệt sức thì không còn gì, vì chính họ là sản phẩm.
Và sự kiệt sức đó không phải tai nạn nghề nghiệp. Cỗ máy trao cho bạn một cú viral đổi đời, ép bạn sản xuất với cường độ điên cuồng để giữ nhiệt, rồi khi bạn cạn kiệt, nó dồn lưu lượng cho một khuôn mặt mới hơn và khao khát hơn. Chu kỳ lặp lại. Hệ thống không hỏng, nó vận hành đúng thiết kế.
VI.
Bóc trần đến cùng thì bức tranh lạnh hơn những gì các diễn ngôn “sáng tạo” và “đổi mới” muốn thừa nhận. Những tỷ phú tự thân của kỷ nguyên số, dưới lớp vỏ công nghệ, về bản chất là những người thao túng tâm lý giỏi nhất thời đại. Ai nắm thuật toán và đo lường được hành vi, kẻ đó nắm quyền lực thực sự. Trò chơi này thưởng hậu hĩnh cho kẻ đi săn và biến phần còn lại thành những người tự nguyện nộp nạp tâm trí mình mỗi ngày.
Điều đáng ngồi lại suy nghĩ là: nếu cả kẻ săn lẫn con mồi đều đang mất đi khả năng suy nghĩ sâu, thì không rõ ai thắng trong trò chơi này nữa.
“What’s on your mind?”