Flynn Effect bị đảo chiều (Flynn effect reversal): vì sao Gen Z bắt đầu “tụt điểm nhận thức”? (Nguồn chính Dr. Jared Cooney Horvath, PhD, MEd, Neuroscientist and Educator, the U.S. Senate Committee on Commerce, Science, and Transportation 2026, link files dưới comment)
Trong hơn 100 năm, nhân loại tin rằng mỗi thế hệ sinh ra đều “thông minh hơn” thế hệ trước — hiện tượng đó gọi là Flynn Effect. Nhưng dữ liệu gần đây cho thấy: xu hướng này đã đảo chiều.
Theo lời khai khoa học năm 2026 của nhà thần kinh học Jared Cooney Horvath trước Thượng viện Hoa Kỳ:
Gen Z (khoảng sinh 1997–2012) là thế hệ đầu tiên trong lịch sử hiện đại có điểm số nhận thức thấp hơn thế hệ trước trên hầu hết thang đo tâm trí. 
Các lĩnh vực giảm gồm:
• attention (khả năng tập trung)
• memory (trí nhớ)
• literacy (đọc hiểu)
• numeracy (toán học)
• executive function (điều hành nhận thức)
• problem-solving (giải quyết vấn đề)
• IQ tổng quát 
1. Flynn Effect là gì và tại sao nó từng xảy ra?
Trong thế kỷ 20, điểm IQ trung bình toàn cầu tăng ~3 điểm mỗi thập kỷ. Nguyên nhân:
• dinh dưỡng tốt hơn
• giáo dục phổ cập
• môi trường kích thích nhận thức
• đọc sách nhiều hơn
• cuộc sống buộc phải suy nghĩ trừu tượng
Ví dụ: nghiên cứu tại Na Uy cho thấy người sinh 1962–1975 tăng IQ đều đặn, nhưng sau đó bắt đầu giảm. Nghĩa là trí tuệ con người không cố định sinh học, nó phụ thuộc môi trường.
2. Điều gì đã thay đổi từ ~2005 → nay?
Horvath không đổ lỗi cho gen hay giáo dục kém.
Ông gọi đây là “structural mismatch” môi trường mới không còn luyện não theo cách não được tiến hóa để học. 
Trước đây 🧠 Não phải:
• nhớ thông tin
• đọc sâu
• suy luận từng bước
• tập trung dài hạn
Hiện nay Não được thay bằng:
• search
• scroll
• skim
• switch task liên tục
Não người tiến hóa để học sâu, không phải học phân mảnh liên tục 
3. Những chức năng giảm mạnh nhất (và vì sao)
A. Attention span ↓
Môi trường số = dopamine ngắn hạn
→ não quen kích thích cao
→ không chịu được nhiệm vụ chậm
Kết quả: học sinh “đọc nhưng không xử lý”.
B. Memory ↓
Google trở thành bộ nhớ ngoài
Não chuyển từ: lưu trữ → truy cập
Hệ quả:
• nhớ kém hơn
• tư duy nền yếu hơn
• khó học nâng cao
C. Literacy ↓
Đọc sâu bị thay bằng scanning.
Skimming làm giảm:
• comprehension
• inference
• logic chain
Horvath cho rằng học qua màn hình khiến người học chỉ “lướt kiến thức” 
D. Numeracy & Problem-solving ↓
Khi không còn giữ thông tin trong working memory não không thể xử lý chuỗi logic dài. Toán học và logical reasoning giảm là hệ quả tất yếu.
E. Executive Function ↓ (quan trọng nhất)
Đây là “CPU của não”:
• lập kế hoạch
• ức chế xung động
• hoàn thành việc khó
Task-switching liên tục phá hủy hệ này.
4. Nghịch lý: học nhiều hơn nhưng hiểu kém hơn
Gen Z học lâu hơn mọi thế hệ trước.
Nhưng điểm nhận thức thấp hơn. 
Tại sao?
Vì thời gian học ≠ thời gian suy nghĩ.
5. Không phải Gen Z “ngu hơn” mà là não bị train kiểu khác. Đây là điểm quan trọng nhất.
Sự thay đổi là cognitive ecology shift
(tức hệ sinh thái nhận thức thay đổi)
Não chuyển từ:
Thời analog sang Thời digital
nhớ sang tìm
đọc sâu sang lướt
suy luận sang nhận pattern
kiên nhẫn sang phản xạ
tập trung sang đa nhiệm
IQ test đo kỹ năng cũ trong khi môi trường tạo kỹ năng mới.
6. Vì sao điều này đáng lo?
Horvath cảnh báo hậu quả dài hạn:
• giảm năng lực lao động
• giảm khả năng đổi mới
• giảm reasoning xã hội 
Đặc biệt: AI không chỉ thay thế tư duy mà còn nó thay thế trí nhớ. Nếu tư duy cũng mất con người chỉ còn tiêu thụ kiến thức thay vì tạo thêm kiến thức.
Tóm tắt
Thế kỷ 20: môi trường ép não suy nghĩ → IQ tăng
Thế kỷ 21: môi trường thay não suy nghĩ → IQ giảm
Flynn Effect không kết thúc vì gene kém đi mà vì… chúng ta không còn cần dùng não theo cách cũ nữa.
Nhân loại không ngu đi.
Chỉ là lần đầu tiên trong lịch sử công cụ thông minh hơn người dùng khiến họ lười đi. Và khi não không còn bị buộc phải suy nghĩ, nó sẽ tối ưu theo con đường ít tốn năng lượng nhất đó chính là ngừng suy nghĩ sâu.
https://www.facebook.com/share/p/1Bs5oAy3Kk/?mibextid=wwXIfr