Mỗi một năm qua đi, tôi lại nghĩ nhiều hơn về “nhân quả”. Nhưng không phải theo nghĩa kinh kệ, mà theo nghĩa rất đời: hành động tạo ra hệ quả.
Nhiều người hỏi tôi có tin vào nhân quả theo kiểu tâm linh không — kiểu kiếp trước, kiếp sau, tam tai, vận hạn như trong ảnh hưởng của Phật giáo?
Tôi không phủ nhận. Nhưng tôi quan tâm cái trước mắt hơn.
Nếu nhìn bằng lăng kính Tây học – tâm lý học, kinh tế học hành vi, xã hội học – thì nhân quả không phải là bàn tay vô hình của vũ trụ thưởng phạt, mà là chuỗi phản ứng có thể dự đoán được.
Đời này bạn sống thế nào, 5-10 năm sau bạn sẽ thấy rõ.
Bạn gieo thói quen gì, nó sẽ mọc thành tính cách.
Tính cách sẽ sinh ra quyết định.
Quyết định tạo ra số phận.
Không phải trời chọn.
Bạn lặp lại cái gì, đời trả lại cái đó.
Bạn ngủ 4 tiếng mỗi ngày → hormone rối loạn → hiệu suất giảm → sự nghiệp chững lại.
Không cần nghiệp báo. Đó là sinh học.
Bạn trì hoãn liên tục → não quen với dopamine rẻ tiền → mất năng lực tập trung → cơ hội trượt khỏi tay.
Không cần kiếp sau. Đó là thần kinh học.
Bạn đối xử tử tế → xây dựng tín nhiệm → mạng lưới mở rộng → cơ hội tự tìm đến.
Không cần phước đức. Đó là vốn xã hội.
Điều ác, điều xấu, lừa đảo… có “nhân quả” không? Có – nhưng không phải lúc nào cũng theo cách ta mong chờ. Kẻ lừa đảo có thể giàu lên trong ngắn hạn. Nhưng họ sống trong một hệ sinh thái của ngờ vực. Họ phải duy trì lời nói dối, quản lý rủi ro bị phát hiện, chấp nhận khả năng mất uy tín vĩnh viễn. Cái giá không phải sét đánh, mà là cấu trúc cuộc đời bị bẻ cong theo hướng méo mó: quan hệ mong manh, cộng đồng xa lánh, nội tâm phòng thủ.
Ở chiều ngược lại, người tử tế không phải lúc nào cũng được thưởng ngay. Nhưng họ xây được vốn xã hội – niềm tin, danh tiếng, mạng lưới. Trong kinh tế học, đó là tài sản vô hình nhưng sinh lời dài hạn. Trong tâm lý học, đó là sự nhất quán nội tâm: nói một đằng, làm một nẻo ít hơn, nên ít phân mảnh hơn.
Nhân quả, theo nghĩa này, là quy luật của hệ thống. Mỗi hành vi là một input. Hệ thống – gồm bản thân ta và môi trường xung quanh – sẽ phản hồi. Phản hồi có thể chậm, méo, hoặc không trùng khớp kỳ vọng đạo đức của ta. Nhưng nó hiếm khi biến mất hoàn toàn.
Có lẽ nhân quả không phải là câu chuyện ai đó ở trên cao ghi sổ. Nó giống như vật lý xã hội: bạn đẩy một lực, thế giới sẽ đẩy lại – theo cách của nó. Vấn đề không phải là có tin hay không. Vấn đề là ta đang âm thầm xây một cấu trúc đời sống như thế nào từ những lựa chọn nhỏ mỗi ngày.
Fun,
https://www.facebook.com/share/p/1HLW4X64Ff/